به قلم حمید رضا حسینی
موسس دفتر توسعه بهره وری انرژی های تجدید پذیر شمیرانات – لواسان بهار 1388

هر چند ایران جزو 4 کشور برتر ذخایز سوخت هاي فسیلی جهان است و ظاهرا تفکر استفاده از انرژی هاي نوين امری به ظاهر فاقد اولویت است، اما اين واقعييت در پس پرده باقي نمانده كه كشورمان علاوه بر نشستن بر دريايي از نفت و گاز طبيعي، همچنين جزو مناطقي از كره زمين قرار دارد كه موثرترين تابش گرمايي خورشيد در آن واقع مي گردد. وجود اين ميزان از ثروت خدادادي در اين سرزمين شريف متاسفانه با قدرناشناسي ما ايرانيان روبروست، زيرا كشور پيشرفت چنداني در فرهنگ بهينه سازي نكرده است و تنها چند سالي است كه اين مهم مورد اندك توجه قرار دارد.

انجام برنامه ريزي هاي علمي نياز به خصوصيت هايي دارد كه ما باید بیشتر حوصله آن را بخرج دهیم تا نتیجه مطلوب عاید شهروندان و کشور شود. با وضعیتی که کشور ما دارد، می توان با یک برنامه ریزی نسبتا کم هزینه انرژی خورشیدی را در سطح ملی بکار گرفت و بجای آن انرژی های قابل صدور را به بازار جهانی عرضه کرد. در چنین وضعیتی سهم ایران در بازار انرژی بشکل چشمگیری افزایش می یابد.

يك برنامه ريزي درست در زمينه ساماندهي مصرف نیز بايد با تعاريف واقع بينانه اي از منافع ملی كشور سازگار شود تا پاسخگوباشد.

فرضیه ...

تصور كنيم اگر سوخت نفت و گاز طبيعي در كشور ما به درستي استفاده شود و در آن مديريت صحيحی اعمال گردد، اين امر چه میزان عايدي مي تواند به ارمغان آورد.یک مثال ساده مساله را روشن می نماید:

فرض کنیم دولت اعلام کند ازاین پس مازاد مصرف انرژی "بالاتر ازاستاندارد و الگوی مصرف را براساس ضرايب توسعه جهاني" با مردم به نرخ شناور جهانی حساب می کند و در برابر "مازاد صرفه جویی مردم" را بر همان پایه محاسبات استانداردهای بهینه سازی جهانی، به صورت نرخ ارز شناور به حساب بانکی مردم واریز می کند.

متد و رویه کار

یقینا اتفاقی که خواهد افتاد آن است که بزودی جامعه از اصراف کننده سوخت به صادر کننده سوخت و انرژی تبدیل می شود! محل صدورمازاد اين انرژي و درآمد آن نيز ازهم اكنون مشخص است مشتري برق اضافه بر نيازمان عراق، افغانستان و ارمنستان، گاز به تركيه و ارمنستان و نفت هم در بازار خليج فارس قابل فروش است. به اين ترتيب هریک از ما برای کسب درآمد بیشتر به راهکارهای علمی بهینه سازی سوخت، بیش از بیش توجه می کنیم. تنظیم محاسبات دراین زمینه هم کار دشواری نیست و نیازی به تاسیس نهاد یا وزارتخانهء جدید ندارد، چون با رایانه ای شدن خدمات برق و گاز و نیز کارت سوخت درسطح کشور، میزان مصرف برق و گاز و سوخت مایع فعلی همه خانوارها و سازمانهای دولتی و خصوصی معلوم و قابل محاسبه است و استانداردهای علمی الگوی مصرف نیز قابل محاسبه و کارشناسی است. بنا بر این معدل هزینه های مندرج در صورتحساب های برق و گاز و کارت سوخت مایع هر خانوار ایرانی و فاصله آن با مصرف بهینه الگو نیز روشن مي شود. در چنین صورتی طبق یک معادله هرخانوار ایرانی می تواند در کسب درآمد مستقیم ارزی بدون نیاز به بودجه مجلس و دریافت یارانه از اقتصاد کشور خود تولید کننده ارز شود.

بنا به آمار سازمان اوپک مصرف انرژي درايران به نسبت بازدهي اقتصادي تا سه برابر بيش از معدل جهاني آن است. اگر فقط مصرف روزانه نفت خام درايران معادل حداقل 6/1 ميليون بشكه باشد، اين ميزان بدون توجه به احتساب ميزان بازدهي اقتصادي در بحث انرژي 3 برابر مصرف معدل جهاني است. اين درحالي است كه مصرف سرانه گاز دركشورهم تابع همين وضعيت است. اگر اين ميزان از مصرف كشور را با مصرف سرانه كشورهاي صنعتي اروپايي مقايسه كنيم مي بينيم كه معدل مصرف يك جمعيت 72 ميليوني معدل دراروپا مشابه مصرف ماست درحالي كه بازدهي اقتصاد ما يك ششم بازدهي اقتصادي آنهاست!

تصور نماييم اگر انرژی درايران مصرف بهينه مي شد درآمد حاصل از صدور مازاد اصراف شده ما درسال 1387 بیش از 60 ميليارد دلار اضافه درآمد را برای كشور به ارمغان می آورد كه سهم هر خانوار 4 نفره ايراني ازاين درآمد نزديك به 3/3 ميليون تومان در آن سال مي بود.

براي بهينه نمودن سوخت، صرفه جویی های سنتی و یا شعار و تبلیغات کافی نیست بلکه باید سیاست ها و راهکارهای علمی و اقتصادی یکی بعد از دیگری بکار گرفته شوند. اين روش ها در جهان امروز بسیار جا افتاده و مورد توجه اقتصاد جهانی است و هر کشوری بیشتر در این زمینه توسعه یابد نشان از بالا بودن سطح علم و دانش و استعداد های عقلی جامع آن کشورهاست از جمله مهمترین مسائل قابل توجه ای که در کنار یکدیگر می تواند مصرف انرژی را در کشور تا نصف کاهش دهد عبارتند از:

• بيشترین سوخت برای مصرف تولید وسایل گرمایش و سیستم های خنک کننده است. توجه به عایقکاری كامل اماکن و بالا بردن استاندارد صنعت ساختمان و استفاده از وسايل گرمايش و سرمایش با بازدهی مناسب و حتی المقدورنصب تاسیسات مركزي درساختمان ها، نخسین گام در این زمینه است. یک بخاری گازی برای گرمایش یک اتاق 20 متری به همان اندازه سوخت مصرف می کند که یک سیستم مرکزی بتواند یک مساحت 60 تا 70 متری را گرم نماید. و سیستم های خنک کننده ما نیز تابع همین وضعیت است و با گذشت 55 سال از مر این صنعت در کشورهنوز پیشرفت چندانی در یک سیستم خنک کننده آبی دیده نمی شود. اما در عوض شاید کره جنوبی طی 15 سال گذشته بیش از 10میلیارد دلار کولر گازی به ایران فروخته است!
• تنظيم گرماي محل كار و سكونت به 19 درجه سانتيگراد درفصل سرما و 25 درجه سانتيگراد درفصل گرما و بالا بردن فرهنگ پوشش مناسب بدن بیش از 10% می تواند مصرف انرژی را کاهش دهد.
• مدرنیزه کردن امور اداری برای به حداقل رساندن مسافرت های شهری و بین شهری مردمی و از این طریق کاهش چشمگیر تراکم حمل و نقل نیز از جمله مشکلات ما در فرهنگ بهینه سازی است. متاسفانه حجم عمده ای از اصراف سوخت حمل و نقل ناشی از عدم توجه دولت ها به کاهش کاغذ بازیهای اداری است. این در حالی است که سیستم های ارتباطی نظیر تلفن، پست، و اينترنت براي به حداقل رساندن تردد و مراجعات زايد مردمي در سطح شهرها هنوزباید بیشتر مورد توجه قرار گيرد. توجه داشته باشیم چه میزان کاغذ بطور روزانه بنا به درخواست های نهاد های دولتی و غیر دولتی بصورت تصویر اسناد از مردم مطالبه می شود بدون آنکه به این مساله فکر کرده باشیم که راه حل های مناسبتر قابل جایگزین است. اگر مراجعات زائد و غیر ضروری حذف و در کنار آن اتوماسیون اداری بيشتر بکار گرفته شود از حجم کل تردد های شهری و ترافیک به شکل چشمگیری کاسته می شود. ممنوعيت های رفت و آمدي ترافيكي روزهای زوج و فرد در تهران بسیار کارآمد است. این روش می تواند در شهر هاي بالای 300 هزار جمعيت نیز اعمال شود. یقینا اغلب شهروندان از دیدن خیابان های خلوت و بدون آلودگی های جوی و صوتی بیشتر لذت می برند و پیاده روی در محیط بدون ترافیک مورد استقبال همگان قرار می گیرد و این مساله به بهداشت و سلامتی روحی و جسمي شهروندان بیش از بیش کمک می کند.
• نوسازي نيروگاههاي حرارتي با استفاده از علم و فن روز و بازسازي سيستم انتقال شبكه هاي برق براي به حد اكثر رساندن بازدهي توليد برق.
• تشويق بيش از بيش استفاده از انرژي هاي تجديد پذير خصوصا انرژي خورشيدي و انرژي باد. و تسهیل این فرهنگ با حمایت دولت و موسسه بهینه سازی کشور.

نتیجه گیری

بنا بر این از یک سو دولت می تواند از محل صرفه جویی در سوخت و انرژی به نوسازی صنایع تولید انرژی و خطوط ارتباطی و انتقال نیرو همت کند و از سوی دیگر مردم می توانند از محل درآمد مازاد بر صرفه جویی خود به تجهیز بیشتر و کاهش مصرف و درنتیجه بالا بردن سهم خود در این زمینه همت نمایند.

تصور نماييم در سطح شهرهاي ما چه ميزان دودكش و اگزوز اضافي هر روزه اضافه بر نيازمان محيط زيست را آلوده مي كنند. دودكش هاي بخاري ها و آبگرمكن هاي غير استاندارد، كهگاه از هر خانه چندين و چند آن همزمان مشغول كارند.

خودروهاي غير استاندارد موجود درسطح شهر هم به همين منوال. ما ايرانيان هنوز نزدیک به 3 برابر استاندارد جهاني بنزين و نفت گاز مصرف مي كنيم و تازه نيمي از آن را نيز در ترافيك مان هدر مي دهيم. صنعت خودروسازي كشورهاي صنعتي به سمتي مي روند كه بزودي با مصرف 4-10 لیتر سوخت بتوان تا 240 كيلومتر مسافت را پیمود .

خودروهاي غير استاندارد موجود درسطح شهر هم به همين منوال. ما ايرانيان هنوز نزدیک به 3 برابر استاندارد جهاني بنزين و نفت گاز مصرف مي كنيم و تازه نيمي از آن را نيز در ترافيك مان هدر مي دهيم. صنعت خودروسازي كشورهاي صنعتي به سمتي مي روند كه بزودي با مصرف 4-10 لیتر سوخت بتوان تا 240 كيلومتر مسافت را پیمود .

اگر از محل درست مصرف كردن انرژي هر خانوار 4 نفره ايراني با اين محاسبات سالانه متوسط 3 ميليون تومان عايد آنان شود، این بدان معنی است که همين ميزان بودجه نیز از محل صرفه جویی های مردمی برای صدورعاید کشور می شود، بطوری که علاوه بر صرفه جویی انجام شده هر خانوار، درآمدی معادل همان میزان عاید اقتصاد کشور می شود. علاوه بر آن مشکل تعادل در یارانه های دولتی نیز به شکل هوشمندانه خود به خود حل می شود.

پذیرش این مساله که ما مردمي با هوش و با استعداديم حال آنكه در پايتخت كشورمان دهها سال است، ميليون ها نفر روزانه بيش از 2 ساعت وقت خود را در هواي آلوده شهر در ترافيك مي گذرانیم و با احتساب ارزش وقت و سلامت و بهداشت جامعه، ميلياردها تومان روزانه به دور ريخته مي شود امری دشوار و مایوس کننده است؛ خصوصا آنكه ما ايرانيان مسلمان، حرمت اصراف را در اولين تعاليم اخلاقي خود فرا گرفته ایم.

بی توجهی به این مسائل منجر به آن خواهد شد که خسارات ممکن بر یک اقتصاد با بیماری مزمن، تا آنجا پیش رود که نه تنها پیشرفت و توسعه را منتفي مي كند بلكه معلوم نيست فاصله ایجاد شده تا 2 دهه آينده ما را تا به کجا خواهد برد!

انرژی خورشیدی

بايد گفت وجود ذخایر انرژي بالقوه در کشور اعم از نفت و گاز و ساير انرژي هاي تجديد پذير به خودی خود فاقد کارایی است، بلکه اصل بر مديريت ، دسترسي و مصرف بهينه، آن را به مهمترین شاخص اقتصادی تبدیل می کند

کشور ما بعد از سالها روند توسعه، هنوز مشکل کمبود و یا افت فشار گاز و یا ولتاژ برق دارد. با توجه به آنکه بسياري از ساختمانهای کشور به سیستم تاسیسات گرمایی و موتورخانه مجهز است با بروز مشکلات در بعضی از فصول، شبکه هاي توزيع دچار اختلال می شوند و در نتیجه این مشکلات به نیروگاهها و صنایع کشورمنتثل می شوند. يك راه حل مناسب استفاده موازی از انرژی گرمایی خورشیدی است كه به راحتی می تواند تا 50 درصد جایگزین مصرف سوخت فسيلي شود و عملا این انرژی مجانا و با صرف يك سرمايه گذاري كوچك توسط مصرف کننده تامین شود. با توجه به آسانی تاسیس چنین سیستم هایي یقینا با حمایت دولت، بازار به خوبی بدان پاسخ خواهد داد.

در دو سال گذشته با چند برابر شدن قیمت نفت و گاز در اغلب کشورها، در مناطقی نظیر جنوب اروپا و ترکیه این ابتکار بسیار آسان، متداول شده است و در بسیاری مناطق آن کشورها مردم با نصب چند متر مربع صفحه های انرژی گرمایی خورشیدی بربام ساختمانها و انتقال آبگرم آن به سیستم گرمایی منازل و محل کار، بخش عمده ای از نیاز خود را ارزان و بدور از کمبود ها تامین کرده اند. نصب این سیستم ها بسیار آسان است وبا اندکی سرمایه گذاری و حمايت هاي مادی و مديريتي دولت این روش بزودی می تواند عمومیت پیدا کند.

در اغلب مناطق كشورمان با نصب بین8-6 متر مربع صفحات جاذب خورشیدی می توان تا نیمی از انرژی گرمایی یک بنا را با متوسط 100 متر مربع تامين نمود. روش کار آن است که گرمای آب موجود در صفحات خورشيدي را از بام ساختمان به دستگاه حرارت مرکزی ساختمان ها منتقل نماييم. این امکان کافی است تا در شرايط ضروري حتي در زمستان ها مصرف روزانه گاز و سوخت های مايع در روزهای آفتابی از مدار خارج تا صنایع کشور دچار افت انرژی نشوند. همچنین درتمامی روزهای غیر زمستان می توان مصرف سوخت گرمایی را تا 70% از خورشید تامین و ذخیره کرد.

علاوه بر این، اصل مهم مساله تضمين دسترسی به انرژی دايمي، قابل حصول مي شود. و حتي با نصب صفحات جاذب برقي مي توان به تامین انرژی الکتریسته تولید روشنایی از طریق فتوولتاييك همت نمود. بطوري كه با بهره گرفتن از اين صفحات با حد اقل هزینه، می توان برق مصرفی برای روشنایی محوطه های بزرگ عمومی و خصوصی را بدون فشار آوردن به شبكه برق كشور تامین کرد.

قطعا این روشها درآینده نزديك بسیار مورد استقبال کشورمان قرار می گیرند. بنابر این توجه به اين مساله هم حركتي به سوي آينده است و هم می تواند به کاهش آلودگی در ابعاد وسیع کمک کند. اگر روزی برسد که مدیریت سوخت کشور مورد توجه جامع ما ایرانیان قرار گیرد، آن روزی است که همه شهروندان در بهینه سازی و صدور انرژی مازاد و درآمد حاصل از آن مستقیما سهیم خواهند شد.